Szacuje się, że około 20% obszarów zurbanizowanych w Polsce stanowią tereny zdegradowane, na których kumulują się problemy społeczne, gospodarcze, przestrzenne i środowiskowe. Ich odnowa wymaga nie tylko inwestycji infrastrukturalnych, ale również skutecznego zaangażowania mieszkańców i innych lokalnych interesariuszy.
Współczesne podejście do rewitalizacji zakłada, że trwałe i dobrze przyjęte przez społeczność zmiany mogą powstać jedynie wtedy, gdy osoby bezpośrednio związane z danym miejscem mają realny wpływ na podejmowane decyzje. Tę ideę wzmacnia obowiązująca od 2015 roku ustawa o rewitalizacji, która nakłada na gminy obowiązek prowadzenia szerokich działań partycypacyjnych.
Jednym z najważniejszych narzędzi partycypacji społecznej przewidzianych w ustawie jest Komitet Rewitalizacji. To organ doradczo-konsultacyjny skupiający przedstawicieli różnych środowisk: mieszkańców, przedsiębiorców, organizacji pozarządowych, radnych, instytucji publicznych oraz ekspertów. Jego zadaniem jest opiniowanie działań rewitalizacyjnych, monitorowanie postępów oraz wspieranie władz samorządowych w podejmowaniu decyzji dotyczących rozwoju obszarów zdegradowanych.
Powołane Komitety Rewitalizacji, ale bez istotnego wpływu na kluczowe decyzje?
Zespół naukowców z Uniwersytetu Łódzkiego w składzie: Edyta Masierek i Marta Borowska-Stefańska z Wydziału Nauk Geograficznych UŁ, Dorota Sikora-Fernandez z Wydziału Zarządzania UŁ oraz Magdalena Ślebocka z Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego UŁ przeanalizował funkcjonowanie Komitetów Rewitalizacji w 20 gminach województwa łódzkiego. W ramach projektu badawczego przeprowadzono analizę dokumentów urzędowych oraz wywiady z członkami komitetów.
Wyniki pokazują, że większość gmin posiadających Gminne Programy Rewitalizacji zgodnie z ustawą powołało Komitety Rewitalizacji. Spotykają się one regularnie. Zwykle opiniują one raporty z monitoringu rewitalizacji czy analizują postępy inwestycji oraz rozwiązują doraźne, zgłaszane problemy.
Jednocześnie badanie wykazało istotne ograniczenia funkcjonowania tego narzędzia. W żadnej z analizowanych gmin Komitety Rewitalizacji nie uczestniczyły w przygotowaniu podstawowego dokumentu wyznaczającego kierunki działań rewitalizacyjnych, czyli Gminnego Programu Rewitalizacji. Oznacza to, że mieszkańcy i inni interesariusze zostali włączeni do procesu dopiero na późniejszym etapie.
Autorzy badań podkreślają, że właśnie początkowa faza planowania jest kluczowa dla skutecznej partycypacji społecznej. To wtedy możliwe jest wspólne definiowanie problemów, wypracowywanie wizji zmian oraz budowanie poczucia odpowiedzialności za przyszłość danego obszaru.
Badanie wskazuje również na potrzebę wcześniejszego informowania mieszkańców o możliwościach zaangażowania się w proces rewitalizacji. W wielu przypadkach zainteresowani dowiadywali się o istnieniu Komitetu Rewitalizacji dopiero po ogłoszeniu naboru jego członków.
Potencjał, który warto wykorzystać
Zdaniem autorów skutecznie funkcjonujące Komitety Rewitalizacji mogą stać się ważnym elementem budowania dialogu pomiędzy władzami samorządowymi a lokalną społecznością. Regularna współpraca sprzyja lepszemu rozpoznawaniu potrzeb mieszkańców, zwiększa społeczną akceptację dla podejmowanych działań i pozwala tworzyć rozwiązania bardziej odpowiadające lokalnym uwarunkowaniom.
Wyniki badań pokazują jednak, że pełne wykorzystanie potencjału tego narzędzia wymaga dalszego rozwoju mechanizmów partycypacji, działań edukacyjnych oraz większego zaangażowania interesariuszy już na etapie planowania rewitalizacji.
Przeprowadzona analiza stanowi ważny wkład w badania nad zarządzaniem partycypacyjnym i procesami rewitalizacji miast. Wnioski mogą być cenną wskazówką zarówno dla naukowców zajmujących się problematyką rozwoju miast, jak i dla samorządów odpowiedzialnych za przygotowanie i realizację programów rewitalizacyjnych.
Pokazują one, że skuteczna rewitalizacja nie polega wyłącznie na modernizacji przestrzeni, lecz przede wszystkim na budowaniu współpracy między mieszkańcami a instytucjami odpowiedzialnymi za rozwój lokalnych społeczności.
Artykuł naukowy powstał w ramach projektu „Interdyscyplinarne granty badawcze” – edycja 2023, realizowanego w związku z konkursem Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza (IDUB).
Źródło: Masierek Edyta, Borowska-Stefańska Marta, Sikora-Fernandez Dorota, Ślebocka Magdalena: Revitalisation committee as a participation tool in urban regeneration processes in Poland: case study of the Lodzkie Voivodeship, European Spatial Research and Policy, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, vol. 33, nr 1, 2026, Numer artykułu: 02, DOI:10.18778/1231-1952.33.1.02,
