Jaki jest fundament planowania?
Budowa geologiczna i rzeźba terenu stanowią podstawę funkcjonowania środowiska przyrodniczego. To one warunkują rozwój gleb, stosunki wodne, podatność na erozję oraz możliwości wykorzystania gruntów na cele rolnicze i budowlane. Prof. Elżbieta Kobojek z Instytutu Zagospodarowania Środowiska i Polityki Przestrzennej Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego w swojej nowej książce pt. „Geomorfologiczne uwarunkowania użytkowania ziemi w nizinnej części Polski” pokazuje, że pomijanie tych czynników w planowaniu przestrzennym prowadzi do konfliktów funkcjonalnych, strat ekonomicznych i degradacji środowiska.
Jak mówi prof. Kobojek: – W obecnych czasach trudno wyobrazić sobie planowanie przestrzenne bez uwzględnienia lokalnych warunków przyrodniczych, w tym geomorfologicznych. Powszechna dostępność systemów informacji geograficznej i oprogramowania umożliwiają przedstawianie, przetwarzanie i wizualizację danych geologicznych, geomorfologicznych i hydrogeologicznych. Jednak same mapy, nawet doskonale zredagowane, wymagają merytorycznej wiedzy, aby wykorzystać ich treść w planowaniu przestrzennym. Dlatego tak ważna jest wiedza planistów i urbanistów z zakresu elementów geomorfologicznych, ponieważ to oni próbują zrównoważyć wymagania społeczne, problemy środowiskowe oraz wskazać najlepsze możliwe rozwiązania.
Od teorii do praktyki planistycznej
Publikacja koncentruje się na obszarach nizinnych, w przeważającej mierze zbudowanych z osadów związanych ze zlodowaceniami. Autorka omawia formy i osady pochodzenia glacjalnego, fluwioglacjalnego, fluwialnego, eolicznego i torfowiskowego, wskazując ich genezę oraz znaczenie dla różnych sposobów użytkowania ziemi.
Osady glacjalne i fluwioglacjalne pokrywają około 80% terytorium Polski, dlatego odgrywają kluczową rolę w analizach przestrzennych. W książce szczegółowo scharakteryzowano ich cechy litologiczne, warunki rozwoju gleb, znaczenie surowcowe oraz przydatność jako podłoże pod zabudowę. Analizie poddano również współczesne procesy geomorfologiczne, które mogą stanowić zagrożenie dla użytkowania terenu, takie jak erozja czy niekorzystne warunki gruntowo-wodne.
Istotnym elementem opracowania jest porównanie współczesnych form użytkowania ziemi z tymi sprzed około 100 lat. Pozwala ono lepiej zrozumieć długofalowe kierunki zmian oraz konsekwencje podejmowanych decyzji przestrzennych.
– W dokumentach planistycznych jest zwykle dosyć dokładnie opisywana rzeźba terenu i budowa geologiczna, ale wiedza ta nie zawsze jest właściwie wykorzystywana przy wyznaczaniu funkcji obszarów. W zależności od poziomu planowania przestrzennego powinny być brane pod uwagę inne elementy charakteryzujące budowę geologiczną. Na poziomie lokalnym (gminnym i niższym) ważne są cechy litologiczne osadów i właściwości budowlane gruntów, jednak na podstawie analizy lokalizacji niektórych terenów mieszkaniowych można wnioskować, że pominięto te informacje – stwierdza prof. Kobojek.
Dodaje: – Bardzo ważne są procedury związane z ocenami oddziaływania na środowisko konkretnych przedsięwzięć, ale zdarza się, że w przygotowywanych raportach jest niedostatecznie wykorzystywana wiedza z zakresu środowiska abiotycznego. Lakoniczne zapisy uwarunkowań środowiskowych dają dowolność w interpretacji. Rzetelne opinie dotyczące uwarunkowań geologicznych, geomorfologicznych i hydrologicznych mogą uchronić od negatywnych konsekwencji wielu przedsięwzięć.
Publikacja o wysokiej wartości praktycznej
Jak zaznacza prof. Kobojek w swojej publikacji, dolina rzeczna jest powszechną formą terenu w Polsce, a jednocześnie kłopotliwą dla gospodarki przestrzennej – naukowe, geomorfologiczne definicje nie są uznawane w opracowaniach z zakresu gospodarki. W dokumentach planistycznych jest dużo o obszarach zagrożonych powodziami, które najczęściej ograniczone są wałami przeciwpowodziowymi. Błędne wyznaczenie zasięgu dna doliny jest przyczyną nieracjonalnego jej zagospodarowania i coraz częściej dużych strat w czasie powodzi. Należy jednak podkreślić, że dna dolin rzecznych, ze względu na ogromną bioróżnorodność i wysoką produktywność, należą do najmocniej przekształcanych form terenu.
Książka wyraźnie łączy wiedzę naukową z potrzebami praktyki planistycznej. Pokazuje, że znajomość zróżnicowania rzeźby terenu i procesów geomorfologicznych ma kluczowe znaczenie dla racjonalnego gospodarowania przestrzenią, ograniczania ryzyka inwestycyjnego i wspierania zrównoważonego rozwoju.
Opracowanie zostało przygotowane z myślą o planistach, urbanistach i osobach zajmujących się gospodarką przestrzenną, ale stanowi także wartościowe źródło wiedzy dla studentów oraz praktyków opracowujących analizy środowiskowe. W dobie narastających konfliktów przestrzennych, presji inwestycyjnej i zmian klimatycznych publikacja ta zyskuje szczególne znaczenie jako rzetelne i użyteczne narzędzie wspierające odpowiedzialne zarządzanie przestrzenią.
- Obecnie bardzo popularne jest określenie „rozwiązania oparte na przyrodzie”. Zgodnie z założeniami, takie działania wykorzystują naturalne procesy i ekosystemy do rozwiązywaniaproblemów środowiskowych, społecznych i gospodarczych. W podejściu ekosystemowym rozpoczynamy analizę od budowy geologicznej i rzeźby. Należy brać także pod uwagę wrażliwość i podatność środowiska na antropopresję, szczególnie w warunkach zmian klimatu. W książce zostały przedstawione powszechnie występujące osady i formy rzeźby terenu oraz wskazano ich przydatność dla konkretnej formy użytkowania. Mam nadzieję, że jej treść pozwoli zrozumieć np. dlaczego nie planować niecek filtracyjnych czy ogrodów deszczowych na powierzchni zbudowanej z gliny zwałowej, ale na gruntach piaszczystych – podsumowuje prof. Kobojek.
Źródło: Kobojek Elżbieta: Geomorfologiczne uwarunkowania użytkowania ziemi w nizinnej części Polski, 2025, Uniwersytet Łódzki, ISBN 978-83-8331-765-6, [ 978-83-8331-681-9], 213 s.
https://www.press.uni.lodz.pl/index.php/wul/catalog/book/1490
