Badacze coraz częściej podkreślają, że peryferyjność jest relacją, a nie trwałą cechą. Oznacza to, że region lub grupa społeczna staje się peryferyjna w odniesieniu do „centrum”, czyli przykładowo gospodarki, państwa, miasta czy dominującej kultury.
Jednym z kluczowych narzędzi analizy tej relacji jest teoria systemów-światów. Zakłada ona, że globalny kapitalizm strukturalnie dzieli świat na centrum, półperyferie i peryferie. Kraje centrum kontrolują kapitał, technologie i instytucje, podczas gdy peryferie dostarczają surowców, taniej siły roboczej i są bardziej narażone na kryzysy.
W najnowszej publikacji pt. Peripheries in contemporary social science concepts: an attempt at synthesis, prof. Marcin Wójcik i dr Karolina Dmochowska-Dudek z Katedry Geografii Regionalnej i Społecznej Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego wskazują, że wspomniany podział nie jest przypadkowy ani naturalny.
Jak pokazują nurty krytyczne, od latynoamerykańskiego strukturalizmu po krytykę neoliberalnej globalizacji, nierówności są podtrzymywane przez konkretne mechanizmy polityczne i ekonomiczne. W efekcie peryferie często pozostają zależne, a różnice rozwojowe utrwalają się z pokolenia na pokolenie.
Peryferyjność ma także wymiar symboliczny. Regiony i społeczności postrzegane jako „gorsze”, „zacofane” czy „nieistotne” bywają marginalizowane w debacie publicznej i kulturze. Jednocześnie to właśnie na peryferiach rodzą się często alternatywne formy tożsamości i sprzeciwu wobec dominujących narracji.
Jak mówi prof. Marcin Wójcik: – Współczesna peryferyjność jest zjawiskiem wielowymiarowym i nie może być redukowana wyłącznie do położenia geograficznego. Nasze badania wyraźnie przesuwają akcent z peryferyjności jako „oddalenia od centrum” na peryferyjność jako doświadczenie społeczne, mentalne i tożsamościowe. Oznacza to, że nawet obszary formalnie dobrze skomunikowane czy włączone w obiegi gospodarcze mogą pozostawać peryferyjne pod względem symbolicznym, politycznym i kulturowym.
Dodaje także: – Kluczowe znaczenie ma postrzeganie siebie i bycia postrzeganym, czyli narracje narzucane przez centra, stereotypy „zacofania” oraz internalizacja marginalizacji. Peryferyjność może więc funkcjonować jako stan świadomości, poczucie braku wpływu, niedostrzegalności lub wykluczenia z głównych procesów decyzyjnych. Jednocześnie ten wymiar mentalny bywa źródłem oporu: peryferie mogą budować alternatywne tożsamości, regionalną dumę i strategie symbolicznego uniezależniania się od centrum.
Czy praca zdalna i postępująca cyfryzacja zmieniają peryferia?
– Cyfryzacja i rozwój pracy zdalnej otwierają nowe możliwości dla peryferii, ale nie znoszą automatycznie relacji centrum–peryferie. Z jednej strony technologie komunikacyjne osłabiają znaczenie fizycznej odległości – umożliwiają życie i pracę poza metropoliami, sprzyjają kontrurbanizacji i mogą zwiększać atrakcyjność obszarów peryferyjnych o wysokiej jakości życia. W tym sensie peryferie przestają być wyłącznie „miejscami braku” i mogą stać się przestrzeniami alternatywnych strategii rozwojowych, zwłaszcza dla pracowników sektora wiedzy – mówi prof. Wójcik.
Z drugiej strony badacze podkreślają, że cyfryzacja często reprodukuje istniejące nierówności strukturalne. Dostęp do infrastruktury cyfrowej, kompetencji, stabilnych form zatrudnienia i globalnych sieci nadal koncentruje się w centrach.
Praca zdalna bywa „zakotwiczona” w rdzeniu systemu, tzn. peryferie stają się miejscem zamieszkania, ale nie kontroli kapitału, technologii czy decyzji. W efekcie cyfryzacja może łagodzić objawy peryferyjności, ale rzadko podważa jej strukturalne przyczyny w ramach globalnego kapitalizmu.
Peryferia mają znaczenie. Nowe szanse i nowe kierunki rozwoju
Badania naukowców z WNG UŁ pokazują, że peryferie nie są wyłącznie biernymi ofiarami globalnych procesów. Mogą być miejscami innowacji społecznej, oddolnej mobilizacji i krytyki obowiązującego porządku.
Współczesna dyskusja o peryferyjności obejmuje także podziały wewnątrz państw. Kontrast między dużymi miastami a obszarami wiejskimi czy poprzemysłowymi coraz wyraźniej wpływa na geografię wyborczą i konflikty polityczne. Poczucie wykluczenia sprzyja radykalizacji poglądów, ale też poszukiwaniu nowych form wspólnoty i reprezentacji.
Paradoksalnie globalizacja i postęp technologiczny, które przez lata pogłębiały nierówności, mogą dziś otwierać nowe możliwości dla peryferii. Naukowcy z WNG UŁ, odwołując się do nurtu antygeopolityki, podkreślają, że peryferie nie są bierne, mogą być aktywnymi przestrzeniami oporu, eksperymentu i alternatywnych modeli rozwoju. Kluczowe jest jednak to, że inicjatywy te rzadko „likwidują” model centrum–peryferie, a raczej podważają jego oczywistość, pokazując, że rozwój nie musi polegać na naśladowaniu centrum. Ich siła tkwi w redefinicji wartości, skali działania i celów społecznych, a nie w prostym awansie w hierarchii globalnego systemu.
– Największy potencjał transformacyjny mają inicjatywy zakorzenione lokalnie, ale świadomie negocjujące relacje z systemem globalnym. Są to przede wszystkim oddolne formy organizacji społecznej i gospodarczej, które nie polegają wyłącznie na transferach z centrum: spółdzielnie, lokalne sieci produkcji i dystrybucji, inicjatywy agroekologiczne, ruchy miejskie i wiejskie, a także mobilizacje polityczne i kulturowe wyrastające z peryferyjnych doświadczeń – wskazuje prof. Wójcik.
Zrozumienie peryferyjności jako dynamicznej, ewoluującej koncepcji jest kluczowe dla walki z globalnymi nierównościami. To właśnie na obrzeżach świata, tych geograficznych i symbolicznych, najwcześniej widać skutki kryzysów, ale też pierwsze sygnały alternatywnych dróg rozwoju.
Źródło: Wójcik Marcin, Dmochowska Karolina: Peripheries in contemporary social science concepts: an attempt at synthesis, W: Research Companion to the Periphery and Peripheral Regions. Concepts, Diagnosis, Dilemmas / Jerzy Bański (red.), 2025, Edward Elgar Publishing, ISBN 9781035338924, s. 29-43
